توضیح مطلب این است که ما چند قسم تخییر داریم.

یک تخییر عقلی داریم و یک تخییر شرعی داریم.

اقسام تخییر عقلی

تخییر عقلی در چند مورد است:

مورد اول؛ در مورد انطباق طبیعت است بر افراد، یعنی مکلف مخیر است طبیعت را به هر یک از افراد منطبق کند. این تخییر، تخییر عقلی است.

مورد دوم؛ تخییر در باب تزاحم است، در وقتی که هر دو ملاک مساوی باشند. اگر احدهما اهم باشد یا محتمل الاهمیه، عقل حکم می‌کند به تقدیم جانب اهم و محتمل الاهمیه. اگر هر دو مساوی باشند، عقل تخییر مکلف را بین انجام هر یک از آن دو ادراک می‌کند.

مورد سوم؛ تخییر در دوران امر بین محذورین است. آنجا هم تخییر، تخییر عقلی است. البته آنجا تخییر عقلی به معنی لاحرجیت عقلیه و تکوینی است؛ مثل اینکه نمی‌دانم جلوس در این ساعت در این مکان واجب است یا حرام است، شخص مخیر است، بالاخره یا جالس است یا جالس نیست.

اقسام تخییر شرعی

اما تخییر شرعی؛ تخییر شرعی دو قسم اساسی دارد:

مورد اول؛ تخییر در مسئله اصولیه که مربوط به باب تعارض است. اگر دو دلیل متعارض باشند و مرجحی برای هیچ‌یک نباشد و متکافئ باشند، دو نظر هست.

یک نظر تساقط است و رجوع به اصل (مختار محقق خویی).

یک نظر تخییر است در اخذ به احد الطرفین (مختار والد معظم مد ظله العالی و ما هم مختارمان همین است).

مورد دوم؛ تخییر در مسئله فرعیه است؛ مثل تخییر در خصال کفاره.

حالا در تخییر شرعی در مسئله فرعیه و فقهیه، ما محتاجیم به «امر» یا به آنچه که قائم مقام امر باشد، مثل جمله خبریه در مقام انشاء.

بدون امر و بدون جمله در مقام انشاء، تخییر بین افعال درست نمی‌شود. مثلاً آیه شریفه در باب ظهار: «قَدْ سَمِعَ اللَه قَوْلَ الَّتِی تُجَادِلُکَ فِی زَوْجِهَا وَتَشْتَکِی إِلَى الله و الله یَسْمَعُ تَحَاوُرَکُمَا إِنَّ الله سَمِیعٌ بَصِیرٌ * الَّذِینَ یُظَاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِی وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَیَقُولُونَ مُنْکَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ الله لَعَفُوٌّ غَفُورٌ» محل استشهاد این آیه است: «وَالَّذِینَ یُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا ذَلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَالله بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ * فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّینَ مِسْکِینًا» الی آخر آیه.

خارج اصول ۱۴۰۵/۶/۲۴